Isparta Yalvaç’taki ‘Küçük Tapınak’ın Hekate’ye ait olduğu belirlendi

Yazar:

Isparta’nın Yalvaç ilçesindeki Gemen Dağı’nda, Ay Tanrısı Men’e adanmış kutsal alanda 1912-1913 yıllarında ortaya çıkarılan ve uzun süre Demeter ile ilişkilendirilen tapınağın Hekate’ye ait olduğu tespit edildi. Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mehmet Özhanlı başkanlığındaki ekip, yeni kazılar ve eski buluntuların yeniden değerlendirilmesiyle yapının Anadolu’da bilinen ikinci Hekate Tapınağı olduğunu dile getiriyor. Alanda bulunan Hekate figürinleri, kabartmaları ve yapının Men kültüyle ilişkisi bu yorumu destekliyor.

Isparta Yalvaç’taki ‘Küçük Tapınak’ın Hekate’ye ait olduğu belirlendi
Görsel: Gzt

Arkeolojik Derin Analiz

Isparta’nın Yalvaç ilçesinde, 1600 metre rakımlı Gemen Dağı zirvesinde yer alan ve Ay Tanrısı Men’e adanmış kutsal alandaki kazılar, uzun süredir “Küçük Tapınak” olarak bilinen yapının yeniden tanımlanmasına yol açtı. 1912-1913 kazılarında ortaya çıkarılan ve yıllarca Demeter tapınağı olarak anılan bu yapı, son araştırmalarla Tanrıça Hekate’ye adanmış bir tapınak olarak değerlendiriliyor.[1][2] Kazı başkanı Prof. Dr. Mehmet Özhanlı, yürütülen çalışmalarda hem önceki kazılardan hem de son dönem araştırmalarından elde edilen Hekate betimli figürinler ve kabartmaların belirleyici olduğunu aktarıyor. Haberlere göre Özhanlı, Hekate’nin Hesiodos’un Theogonia’sında Anadolu Karya kökenli bir tanrıça olarak anıldığını ve Hekate’nin yer, gök ve denize hakim, üç bedenli ve üç başlı “triformis” bir figür olarak tasvir edildiğini hatırlatıyor. Başındaki yüksek polos üzerinde hilal betimiyle Hekate’nin hem ayı hem de “ayın karanlık yüzü” üzerinden ölümü ve öte dünyayı temsil ettiğini, bu nedenle Men kültüyle bağlantısının Demeter’e göre daha tutarlı göründüğünü belirtiyor.[3][4] Tapınağın mimarisinin, haberde aktarıldığı kadarıyla klasik bir antik tapınak düzeni izlediği ifade ediliyor. Giriş kısmını oluşturan pronaosun ardından ortadaki naos ve arka bölümde opisthodomos yer alıyor. Naos içinde tanrıça heykelinin durduğu sekizgen bir kaidenin özgün konumunda korunduğu, ancak alanın Hristiyanlaştırılması sürecinde hem Men Tapınağı’nın hem de bu yapının temel seviyesine kadar sökülüp tahrip edildiği aktarılıyor. Buna karşın mimari blokların alanda kaldığı ve kazı ekibinin, ileride bu malzemeyi kullanarak yapının kısmen ayağa kaldırılmasını hedeflediği belirtiliyor.[3][5] Özhanlı, Yalvaç’taki Men Kutsal Alanı ile birlikte bölgede yürüttükleri Pisidia Antiocheia kazılarına da dikkat çekiyor. Antiocheia’da bulunan iki kurban edilmiş köpek mezarını, mitolojide yeraltı dünyası ve Kerberos ile ilişkilendirilen, kutsal hayvanı köpek olarak kabul edilen Hekate kültüyle bağlantılı okuyor. Bu buluntular, araştırmacıların yorumuna göre, bölgede Men Kutsal Alanı dışında da Hekate’ye yönelik bir inanç pratiği olabileceğine işaret eden dolaylı arkeolojik göstergeler olarak değerlendiriliyor.[1][6]

Kritik Bulgular

  • Gemen Dağı’ndaki Men Kutsal Alanı’nda 1912-1913’te kazılan ve “Küçük Tapınak” olarak anılan yapının Hekate Tapınağı olduğu, yeni araştırmalarla dile getiriliyor.
  • Kazılarda ve önceki çalışmalar sırasında ele geçen Hekate figürinleri ile kabartmaları ve yapının Men kültüyle ilişkisi, yapının Demeter yerine Hekate’ye adanmış olması yönündeki yorumu destekliyor.
  • Tapınağın pronaos, naos ve opisthodomos bölümleri temel seviyede izlenebiliyor; naos içindeki sekizgen heykel kaidesi yerinde korunmuş durumda.
  • Kazı başkanı Prof. Dr. Mehmet Özhanlı, Yalvaç’taki bu yapının, Muğla Yatağan’daki Lagina kutsal alanından sonra Anadolu’da belgelenmiş ikinci Hekate Tapınağı olarak değerlendirildiğini belirtiyor.

Tarihsel Bağlam

Men Kutsal Alanı, Isparta’nın Yalvaç ilçesi sınırlarında, yaklaşık 1600 metre rakımlı Gemen Dağı zirvesinde yer alıyor. Alan, çeşitli haberlerde Ay Tanrısı Men’e adanmış bir kutsal merkez olarak tanımlanıyor ve 20. yüzyıl başındaki kazılardan bu yana hem Men kültü hem de çevredeki Pisidia yerleşimleriyle ilişkisi nedeniyle inceleniyor.[1][2] Hekate tapınakları açısından bakıldığında, uzun yıllar boyunca Muğla’nın Yatağan ilçesi yakınındaki Lagina kutsal alanı Anadolu’daki temel Hekate merkezi olarak öne çıktı. Yalvaç’taki yapının Hekate Tapınağı olarak değerlendirilmesi, bu tanrıçanın Anadolu’nun iç kesimlerindeki varlığı için ikinci bir odak noktası öneriyor. Haberlerde, günümüzde de bazı inanç gruplarının Lagina’yı ziyaret ettiğine değiniliyor ve Yalvaç’taki tapınağın da benzer biçimde ziyaretçi çekeceği beklentisi dile getiriliyor.[3][6]

Arkeolog Notu

Men Kutsal Alanı’ndaki “Küçük Tapınak”ın Demeter tapınağı olarak anılmaktan çıkıp Hekate’ye ait bir yapı olarak yeniden tanımlanması, arkeolojide erken dönem adlandırmaların zaman içinde değişebileceğini gösteren tipik bir örnek oluşturuyor. Yorum, Hekate figürinleri ve kabartmaları ile Men kültü ve Hekate’nin ayla ilişkisi üzerinden kurulan mitolojik bağa dayanıyor; bu unsurlar şimdilik araştırmacıların Hekate yorumunu destekleyen başlıca arkeolojik ve ikonografik göstergeler olarak öne çıkıyor.[1][7] Tapınağın Hristiyanlık döneminde temel seviyesine kadar sökülmüş olmasına rağmen mimari blokların alanda kalmış olması, hem geçmişteki dönüşümleri hem de gelecekte yapılabilecek koruma ve kısmi ayağa kaldırma çalışmalarının imkanlarını ortaya koyuyor. Ancak bu tür bir anastylosis girişiminin, uluslararası koruma ilkeleri ve ayrıntılı belgeleme gereklilikleri göz önünde bulundurularak planlanması gerektiği vurgulanıyor. Pisidia Antiocheia’daki kurban edilmiş iki köpek mezarının Hekate kültüyle bağlantısı ise haberde ikna edici bir hipotez olarak sunulsa da, bu ilişkinin daha geniş veri ve karşılaştırmalı çalışmalarla desteklenmesi bekleniyor.

Kaynaklar

Görsel & Haber Kaynak: Gzt / gzt.com