Arkeolojik Derin Analiz
İç Anadolu’daki Kırıkkale ilinin Karakeçili ilçesinde, Kızılırmak Nehri’nin önemli bir geçiş noktasında yer alan Büklükale’de yürütülen kazılar, yerleşimin uzun süre boyunca farklı uygarlıklar tarafından kullanıldığını gösteren bulgular sunuyor. Japon arkeolog Doç. Dr. Kimiyoshi Matsumura başkanlığındaki ekip, 2009’dan bu yana her yıl mayıs ve haziran aylarındaki çalışma dönemlerinde, “üst şehir” ve “alt şehir” olarak tanımlanan iki alanda sistemli kazılar yürütüyor.[1][2] Haberde aktarılan bilgilere göre elde edilen veriler, yerleşimin Hitit başkenti ya da kraliyet sarayıyla doğrudan ilişkili olabilecek bir merkez olarak değerlendirilmesine yol açıyor.[1] Kazı sonuçlarına göre Büklükale’de Osmanlı dönemi, Helenistik dönem ve Büyük İskender çağı, Demir Çağı, Akhamenid Persleri, Lidyalılar, Kimmerler ve Hititlerle ilişkilendirilen kalıntılar tespit edildi.[1][3] Yerleşimin Kızılırmak üzerindeki bir geçiş güzergahını kontrol eden konumu, Matsumura’nın değerlendirmesine göre bu çok katmanlı kullanımın başlıca nedenleri arasında görülüyor. Bu çerçevede Büklükale’nin, doğu-batı doğrultusundaki yolları denetleyen ve siyasi güçler el değiştirirken önemini koruyan bir durak veya istasyon işlevi görmüş olabileceği ifade ediliyor.[2] Haber metninde, Hitit dönemine ait üç mühür baskısının bir Hitit kralı ya da kraliçesine ait olabileceği yönündeki yorum aktarılıyor. Bu mühür izleriyle birlikte kazıda ele geçen çivi yazılı tabletlerden birinin, Hitit kralına gönderilmiş bir mektupla ilişkilendirilebileceği belirtiliyor. Matsumura, bu belgelerin Büklükale ile Hitit kraliyet çevresi arasında doğrudan temas olabileceğine işaret ettiğini ve hatta Hitit kralının kısa süreli de olsa burada bulunmuş olabileceğini dile getiriyor. Bu değerlendirme, kazı ekibinin yorumuna dayanıyor ve şu anda eldeki sınırlı sayıdaki yazılı ve arkeolojik veri üzerinden kurulan bir olasılık olarak aktarılıyor. Kazılarda ayrıca, Batı Anadolu’da Hititlerin rakibi olarak bilinen Arzawa Krallığı’nın hükümdarı Tarhundaradu adının geçtiği bir tablet bulunduğu bildiriliyor. Araştırmacılar, Arzawa’nın Hititler için tehdit oluşturan konumu nedeniyle bu belgenin, düşman güce karşı bir dua ya da ritüel metniyle ilişkili olabileceğini düşünüyor. Öte yandan, Büklükale’de Kimmerlerle ilişkilendirilen bir sur ve bu evreyle bağlantılı mimari bir taban üzerinde ok uçları tespit edildiği, bu nedenle alanın Kimmerlerin Anadolu’daki ilk yerleşimlerinden biri olabileceğinin tartışıldığı ifade ediliyor. Ancak hem Kimmer yerleşiminin kapsamı hem de Arzawa’ya karşı olduğu düşünülen ritüel metinlerin içeriği, kazı ekibinin önerdiği ve başka çalışmalarla desteklenmesi beklenen yorumlar olarak öne çıkıyor.
Kritik Bulgular
Büklükale kazıları 2009 yılından beri Kültür ve Turizm Bakanlığının başlattığı çalışma kapsamında, her yıl mayıs ve haziran aylarında yürütülüyor.
Yerleşimde Osmanlı, Helenistik, Büyük İskender dönemi, Demir Çağı, Akhamenid Pers, Lidya, Kimmer ve Hitit dönemlerine ait olduğu değerlendirilen tabakalar ya da buluntu grupları belirlendi.
Kazılarda Hitit kralı ya da kraliçesine ait olabileceği düşünülen üç mühür baskısı ile Hitit kralına hitaben yazılmış bir mektup olabileceği aktarılan bir tablet bulundu.
Arzawa Kralı Tarhundaradu’nun adının geçtiği bir tablet ile Kimmerlere atfedilen bir sur ve bu evreye tarihlenen, savaşla ilişkilendirilen ok uçları, yerleşimin siyasi ve askeri tarih açısından önemine işaret eden bulgular arasında yer alıyor.
Tarihsel Bağlam ve Geçmiş ile Bağlantılar
Büklükale’deki çalışmalar, Hitit İmparatorluğu’nun son evreleri, onu izleyen Demir Çağı ve daha geç dönemler arasındaki geçişi daha iyi anlamaya yönelik, Japon Anadolu Arkeoloji Enstitüsü odaklı bir araştırma çerçevesinde yürütülüyor.[4] Hattuşa çevresindeki büyük merkezler daha iyi bilinirken, özellikle imparatorluğun sınır bölgelerindeki orta ölçekli yerleşimlerin idari ve askeri rolleri daha az net; Matsumura ve ekibinin Büklükale’de odaklandığı başlıklardan biri de bu boşluğu doldurmak olarak aktarılıyor.[4] Son yıllarda çözümlenen 3300 yıllık bir Hitit çivi yazılı tabletin, Hurrice ve Hititçe dua ve ritüel ifadeler içermesi, Arzawa Kralı Tarhundaradu’ya atıfta bulunması ve olası bir dış saldırıdan söz etmesi, Büklükale’nin hem dini hem de siyasi açıdan önemli bir nokta olabileceğine dair yorumları güçlendirdi. Kimmerlerle ilişkilendirilen mimari kalıntılar ve savaş izleri de, Karadeniz’in kuzeyinden Anadolu’ya yönelen göç ve akınların izlerinin, bu güzergah üzerindeki bir merkezde arkeolojik olarak izlenebildiği nadir örnekler arasında değerlendiriliyor.
Arkeolog Notu
Büklükale kazıları, Orta Anadolu’da genellikle başkent ve büyük kale merkezlerine odaklanan Hitit araştırmalarını, bir geçiş noktasındaki orta ölçekli bir yerleşime çevirerek tamamlayıcı bir çerçeve sunuyor. Hitit kraliyet çevresiyle bağlantılı olabileceği değerlendirilen mühür baskıları ve metinler, bu tür merkezlerin imparatorluğun idari ve diplomatik ağındaki yerini yeniden tartışmaya açıyor. Bu aşamada yorumlar, sınırlı sayıdaki mühür ve tablet üzerinden yapılıyor; yeni sezonlarda benzer nitelikte buluntuların elde edilip edilmeyeceği, yerleşimin statüsünü daha somut biçimde ortaya koyacak. Arzawa ve Kimmer referansları, aynı alanda hem Batı Anadolu’daki düşman güçlere karşı ritüel ya da siyasi tepkileri hem de kuzeyden gelen atlı topluluklarla ilişkili askeri süreçleri izlemeyi mümkün kılıyor. Ancak hem Kimmer yerleşiminin ölçeği hem de Arzawa’ya karşı olduğu düşünülen metinlerin niteliği konusunda, mevcut veriler yorum yapılmasına izin verse de kesin yargıya varmak için erken görülüyor. Büklükale’nin ilerleyen kazı sezonlarında, özellikle iyi tarihlenmiş mimari birimler ve yeni yazılı belgelerle desteklenmesi, bugün öne sürülen bu yorumların ne ölçüde kalıcı olacağını belirleyecek.
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] Japanese archaeologist uncovers traces of Anatolia's ancient past at Buklukale - Türkiye Today. turkiyetoday.com. Orijinal Kaynağa Git
[2] Japanese archaeologist unearths Hittite remains - Türkiye News. hurriyetdailynews.com. Orijinal Kaynağa Git
[3] Excavations uncover traces of Alexander the Great-era site. hurriyetdailynews.com. Orijinal Kaynağa Git
[4] [PDF] BÜKLÜKALE IN THE HITTITE PERIOD Kimiyoshi MATSUMURA. discovery.ucl.ac.uk. Orijinal Kaynağa Git