Arkeolojik Derin Analiz
Morokko'nun kuzeybatısındaki Kaf Taht el-Ghar mağarası (Tetuan kenti yakınlarında), orta bölgesindeki Ifri n’Amr Ou Moussa (Khémisset ili) ve başkent Rabat'ın güneyindeki Skhirat-Rouazi yerleşimlerinden elde edilen 7.000 yıllık insan kalıntılarına ait DNA analizleri, Kuzey Afrika'da Neolitik dönemin kökenlerine dair uzun süredir tartışılan sorulara yeni yanıtlar getiriyor. Nature dergisinde 7 Haziran 2023'te yayımlanan çalışmaya göre, Magrib bölgesinde tarımın yayılması tek bir göç dalgası ya da fikir ödünç alımıyla değil, tekrarlı kültürel ve genetik etkileşimlerle gerçekleşti. Analizler, MÖ 5500-4500 arasında bölgede yaşayan toplulukların hem İber Yarımadası'ndan gelen erken çiftçilerden, hem Doğu Afrika'dan batıya doğru ilerleyen çoban topluluklarından hem de yerel Afrikalı avcı-toplayıcılardan gelen genetik miras taşıdığını gösteriyor. Özellikle Skhirat-Rouazi'den elde edilen genomlar, Verimli Hilal kökenli çoban gruplarla bağlantı kuruyor. Bu bulgu, arkeolojik verilerle örtüşüyor; araştırmacılar daha önce bu bölgede tahıl ve baklagil kalıntıları bulmuştu. Çalışmayı yürüten araştırmacılardan Rafael M. Martínez (Córdoba Üniversitesi), sürecin İber Yarımadası'ndan başlayarak tek yönlü ilerlediğini öne sürüyor. Juan Carlos Vera (Huelva Üniversitesi) ise genomik verilerin, daha önce arkeolojik buluntularla öngörülen göç hareketlerini şimdi 'fiziksel olarak' doğruladığını vurguluyor. Cristina Valdiosera (Burgos Üniversitesi) ise bu üçlü karışımın tarihi Berber (Imazighen) topluluklarının atasal yapısını şekillendirdiğini belirtiyor. Ancak tüm Kuzey Afrika tek tip bir süreç yaşamadı. Mart 2025'te yine Nature'da yayımlanan ikinci bir çalışma, doğu Magrib'de (bugünkü Tunus ve Libya) Neolitik uygulamaların yerel topluluklar tarafından seçici şekilde benimsendiğini, ancak genetik sürekliliğin büyük ölçüde korunduğunu gösteriyor. Bu da Neolitik dönüşümün bölgesel farklılıklar taşıdığını ortaya koyuyor.
Kritik Bulgular
Morokko'daki üç arkeolojik alandan (Kaf Taht el-Ghar, Ifri n’Amr Ou Moussa, Skhirat-Rouazi) alınan 7.000 yıllık insan DNA'sı analiz edildi.
Magrib'de Neolitik dönemin üç farklı topluluk arasında (Avrupalı çiftçiler, Afrikalı avcı-toplayıcılar, Doğu Sahra çobanları) gerçekleşen tekrarlı etkileşimlerle şekillendiği tespit edildi.
Doğu Magrib'de (Tunus-Libya) Neolitik uygulamalar benimsense de genetik süreklilik korunmuş; batıda ise göç ve karışım daha belirleyici olmuş.
Tarihsel Bağlam ve Geçmiş ile Bağlantılar
Neolitik Devrim, yaklaşık 12.000 yıl önce Verimli Hilal'de başlayan ve tarım, hayvan evcilleştirme ile yerleşik yaşamın yayıldığı süreç olarak tanımlanır. Bu sürecin Avrupa'ya yayılımı konusunda uzun süredir 'göç mü, kültür mü?' tartışması sürer. Harvard Üniversitesi'nden David Reich ve ekibinin çalışmaları, Avrupa'da tarımın büyük ölçüde Anadolu'dan gelen çiftçilerin göçüyle yayıldığını göstermiştir [1]. Benzer şekilde, Kuzey Afrika'daki süreç de artık yalnızca yerel gelişim ya da dışarıdan tek bir etkiyle açıklanamayacağı anlaşılıyor [2].
Benzer Keşifler:
Sahra'da 7.000 Yaşındaki Mummiler: Takarkori kaya sığınağından (Libya) çıkarılan 7.000 yıllık doğal mumyalara yapılan DNA analizleri, Sahra'nın o dönemde daha yeşil olduğunu ve çoban topluluklarının bölgede yaşadığını gösteriyor. Bu bulgular, Morokko'daki çoban kökenli genetik izlerle bölgesel bir bağlantı kuruyor.
Arkeolog Notu
Bu çalışma, Kuzey Afrika'nın Neolitikleşme sürecini tek boyutlu anlatılarla değil, bölgesel çeşitlilik ve karmaşık etkileşimler çerçevesinde değerlendirmemiz gerektiğini hatırlatıyor. Özellikle Cebelitarık Boğazı'nın her iki yakasındaki topluluklar arasında MÖ 6. binyılda zaten yoğun temasın olması, Akdeniz'in erken dönemlerde bir 'bağlantı ağı' işlevi gördüğünü gösteriyor. Ancak doğu Magrib'deki genetik süreklilik, aynı dönemde farklı toplumsal stratejilerin benimsenebildiğine işaret ediyor. Bu da Neolitik geçişin evrensel bir modelle değil, yerel koşullara göre şekillendiğini bir kez daha gözler önüne seriyor [1].
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] Ancient DNA Study Shows Hunter-gatherers in North Africa .... haaretz.com. Orijinal Kaynağa Git
[2] Neolithic DNA Analysis from Northwest Africa Reveals Some Hunter .... discovermagazine.com. Orijinal Kaynağa Git