Arkeolojik Derin Analiz
Meksika’nın güneydoğusundaki Campeche eyaletinde, yoğun orman örtüsü altında kalan yeni bir Maya yerleşimi, alandan uzakta yapılan bir masa başı çalışmasıyla fark edildi. Tulane Üniversitesi’nde doktora öğrencisi olan Luke Auld-Thomas, 2013 tarihli bir orman ve karbon izleme projesi kapsamında toplanmış lidar verilerini Google aramasıyla buldu ve bu verileri arkeolojik yöntemlerle yeniden işleyince, daha önce belgelenmemiş çok sayıda yapı ile bunların arasında Valeriana adı verilen büyük bir yerleşim merkezini belirledi.12 Haberlere göre lidar verisi, Meksika’daki bir orman ve karbon izleme programı için hazırlanmıştı ve başlangıçta arkeolojik amaç taşımıyordu.13 Lidar, uçaktan gönderilen lazer darbeleriyle orman örtüsünün altındaki topografyayı haritalamaya yarayan bir uzaktan algılama yöntemi. Campeche’de yaklaşık 122 kilometrekarelik bir alanı kapsayan bu tarama, ağaçların gizlediği taş platformlar ve arazi düzenlemelerini ekranda belirgin yüzey biçimleri olarak ortaya çıkardı.34 Valeriana’nın yaklaşık 6,4 mil karelik bir alana yayıldığı ve Klasik Maya dönemine ait göründüğü belirtiliyor. Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü (INAH), yerleşimin tarımsal izler ile bu döneme özgü yapı gruplarını içerdiğini aktarıyor.3 Kentte iki anıtsal mimari bölge tespit edildi. Daha büyük olan bölümde kapalı meydanlar, tapınak piramitleri, bir top oyunu sahası, geniş bir dolgulu geçit ve mevsimsel bir akarsuyu önleyerek oluşturulmuş bir su deposu bulunuyor. Araştırmacılar, barajlı rezervuarın yalnızca yerleşimin varlığına değil, aynı zamanda su yönetimi ve peyzaj düzenlemesiyle desteklenen örgütlü bir topluluk yaşamına işaret ettiğini belirtiyor. Lidar verisi yalnızca Valeriana’yı değil, çevresindeki yoğun yerleşim ağını da ortaya koydu. Campeche’de taranan alanda binlerce yapı ve arazi düzenlemesi kaydedildi; bunlar arasında kırsal yerleşimler, tarım alanları, yollar, rezervuarlar ve diğer kentsel odaklar yer alıyor. Bu tablo, bugün sık ormanlarla kaplı bölgede geçmişte birbirine görece yakın konumlanmış, yollar ve su sistemleriyle birbirine bağlı yoğun bir Maya peyzajı bulunduğuna işaret ediyor. Araştırmayı izleyen dış uzmanlar, lidar haritalarının yüzey biçimlerini ayrıntılı gösterse de tek tek yapıların kesin işlevi, kullanım süresi ve kronolojisi için yerinde inceleme gerektiğini vurguluyor. Valeriana’nın lidar verisi üzerinden tespiti, güncel arkeolojik araştırma pratiği açısından da dikkat çekici bir örnek sunuyor. Bu vaka, her büyük keşfin artık mutlaka yeni bir hava uçuşu ya da uzun saha kampanyalarıyla başlaması gerekmediğini; daha önce başka amaçlarla toplanmış açık veri arşivlerinin de dikkatli tarandığında önemli arkeolojik sonuçlar verebileceğini gösteriyor. Bulguları sunan çalışma Antiquity dergisinde yayımlandı ve araştırmacılar, çevre ve iklim projeleri kapsamında üretilen eski lidar veri setlerinin başka bölgelerde de benzer biçimde yeni arkeolojik alanların belirlenmesinde kullanılabileceğini belirtiyor.
Kritik Bulgular
Valeriana adı verilen yeni Maya yerleşimi, Meksika’nın güneydoğusundaki Campeche eyaletinde, yoğun orman örtüsü altında lidar verileriyle tespit edildi.
Yerleşim yaklaşık 6,4 mil karelik bir alana yayılıyor ve Klasik Maya dönemine ait tapınak piramitleri, kapalı meydanlar, top oyunu sahası, dolgulu bir geçit ve barajlı bir rezervuar içeriyor.
2013’te orman ve karbon izleme amacıyla toplanan lidar verileri, arkeologlar tarafından yeniden işlenince Valeriana ve çevresinde binlerce yapı ve arazi düzenlemesi belirlendi.
Lidar haritaları yüzey biçimlerini ayrıntılı gösterse de yapıların kesin işlevi, kullanım süresi ve kronolojisi için sahada ayrıntılı arkeolojik incelemelere ihtiyaç devam ediyor.
Tarihsel Bağlam ve Geçmiş ile Bağlantılar
Araştırmacıların yorumuna göre Valeriana’nın Klasik Maya dönemine ait olması, bölgenin daha önce bilinen kültürel dinamikleriyle uyumlu. Campeche, Yucatán Yarımadası’nda, kuzeyde daha ayrıntılı çalışılmış Maya kentleri ile güneydeki alçak bölge yerleşimleri arasında yer alıyor ve bu coğrafya, araştırma eksikliği nedeniyle uzun süre haritalarda görece boş bir alan olarak kalmıştı.3 Yeni lidar verisiyle ortaya çıkan yoğun yerleşim ağı, bu boşluk algısını sorgulatıyor ve bölgede kırsal yerleşimler, tarım alanları, yollar ve büyük merkezlerden oluşan, kesintili değil daha süreklilik gösteren bir kentsel-kırsal mozaik bulunduğunu düşündürüyor.35 Aynı taramada kaydedilen su yönetim yapıları, yollar ve anıtsal mimari, Valeriana gibi merkezlerin yalnızca törensel ya da idari odaklar değil, çevresindeki üretim alanlarını da örgütleyen düğüm noktaları olabileceğini gündeme getiriyor. Araştırmacılar, mevsimsel akarsuların önlenmesiyle oluşturulan rezervuarlar ve geniş dolgulu geçitlerin, Klasik dönem sonlarına doğru tartışılan nüfus yoğunluğu, tarımsal üretim ve çevresel koşullar hakkındaki değerlendirmelerde bu bölgeyi daha görünür kılabileceğini belirtiyor.
Arkeolog Notu
Valeriana’nın lidar tabanlı ilk tespiti, Maya araştırmaları ve genel arkeolojik yöntemler açısından çevre ve iklim projeleriyle toplanan verilerin önemini öne çıkaran bir örnek olarak değerlendiriliyor. Bu olay, büyük ölçekli keşiflerin yalnızca yeni kazı projeleri ya da özel hava taramalarıyla değil, geçmişte farklı amaçlarla üretilmiş veri setlerinin yeniden yorumlanmasıyla da mümkün olabileceğini gösteriyor.15 Buna karşılık, lazer taramalarının sunduğu ayrıntılı yüzey modelleri, geleneksel saha çalışmalarının yerini almıyor. Valeriana’daki yapı yoğunluğu, kent planı ve su yönetimi sistemleri harita üzerinde ikna edici görünse de yerleşimin kesin kronolojisi, nüfusu, bölgedeki rolü ve gündelik yaşam pratikleri için stratigrafik kazılar, malzeme analizi ve ayrıntılı yerinde belgeleme çalışmalarına ihtiyaç olduğu belirtiliyor. Önümüzdeki yıllarda yürütülecek saha araştırmalarının, lidar ile görülen bu karmaşık peyzajın hangi ölçüde siyasi merkez, hangi ölçüde tarımsal hinterland olduğunu daha ayrıntılı ortaya koyması bekleniyor.
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] An archaeology student “found” a lost Maya city with a simple Google search, and the discovery shows how modern tools can crack ancient mysteries. ecoticias.com. Orijinal Kaynağa Git
[2] Lost Mayan city found in Mexico jungle by accident - BBC News. bbc.co.uk. Orijinal Kaynağa Git
[3] Lost Maya city discovered in Mexico | CNN. cnn.com. Orijinal Kaynağa Git
[4] A Lost Mayan City Has Been Found With Laser Mapping | WIRED. wired.com. Orijinal Kaynağa Git
[5] 'Found' Dataset Reveals Lost Maya City Full of Pyramids and Plazas, Hiding in Plain Sight Beneath a Mexican Forest. smithsonianmag.com. Orijinal Kaynağa Git