Arkeolojik Derin Analiz
İspanya’nın kuzeydoğusundaki Katalan Pireneleri’nde yer alan Aigüestortes i Estany de Sant Maurici Ulusal Parkı, yeni bir arkeolojik veri seti sayesinde 10 bin yılı aşan bir insan kullanım geçmişiyle yeniden değerlendiriliyor. Universitat Autonoma de Barcelona’dan Ermengol Gassiot ve ekibi, park sınırları içindeki 45 arkeolojik alandan alınan 124 karbon-14 tarihini bir araya getirerek yüksek dağ ortamlarında insan varlığını Holosen boyunca izleyen ayrıntılı bir zaman çizelgesi oluşturdu. Araştırmacılar bu veri tabanını, Pireneler’in yüksek dağ kuşağı için açık erişimli ilk sistematik mutlak tarih derlemesi olarak tanımlıyor. [1][2] Çalışma, özellikle 2 bin metre rakımın üzerindeki alanlarda insan varlığının en az 10 bin yıldır tekrarlandığını ortaya koyuyor. Üç alan, yüzyıllar ve binyıllar boyunca süren dönüşümlü kullanımı belgeleyen uzun tarih dizileri sunuyor. 2.320 metre rakımdaki Obagues de Ratera kaya sığınağında ilk yerleşim yaklaşık 10 bin yıl önceye giderken, 1.780 metredeki Cova del Sardo’da 7.500 yıl önceye, 2.280 metredeki Portarró kaya sığınağında ise 7.300 yıl önceye uzanan insan etkinliği tespit edildi. Obagues de Ratera’nın Mezolitik dönemden Neolitik ve Kalkolitik evrelere, Erken ve Orta Tunç Çağı’na, Demir Çağı başlarına, yüksek Orta Çağ’a ve 19. ile 20. yüzyıllara kadar farklı dönemlerde kullanıldığı aktarılıyor. [1][3] Portarró kaya sığınağında yürütülen kazılarda, kuru taş temel ve ahşapla oluşturulmuş, yaklaşık 5 bin yıl öncesine tarihlenen yapılar belirlendi. Bunlar, haberde aktarılan bilgilere göre bugün için Pireneler’de bilinen en eski taş mimari örnekleri arasında sayılıyor. Parkta şimdiye dek kayda geçen yaklaşık 380 arkeolojik alan arasında farklı boyut ve işleve sahip enclosur’lar, olası barınaklar, büyük taş blokların oluşturduğu kaya sığınakları, iç mekanları bölen duvar kalıntıları ve olası mezar işlevi taşıyan taş çemberler bulunuyor. Açık erişime açılan veri tabanı, bu çeşitliliği kronolojik olarak düzenlemeyi ve farklı dönemlerdeki kullanım yoğunluğunu nicel olarak değerlendirmeyi amaçlıyor. [1][2] Araştırma ekibi, çeşitli istatistiksel yöntemler kullanarak hangi dönemlerde yüksek dağlarda insan etkinliğinin arttığını veya azaldığını saptamaya çalışıyor. Sonuçlar, Neolitik sonu olarak tanımlanan yaklaşık 5.300 ile 4.500 yıl önce arasındaki dönem ile geç antik çağ ve Orta Çağ’ın başlangıcında 2 bin metre üzerindeki insan varlığının belirgin biçimde yoğunlaştığını gösteriyor. Aynı kronoloji, Pireneler’de belgelenen insan etkinliklerini, buzullaşma süreçleri ve bitki örtüsü değişimleri gibi paleoikolojik verilerle birlikte okumaya da imkan veriyor. Araştırmacılar, bazı dönemlerin veri tabanında daha fazla, bazılarının ise daha az temsil edildiğini ve bu nedenle kronolojide örnekleme kaynaklı boşlukların olabileceğini özellikle not ediyor. [1][2] Çalışmada, Alpler’de Tisenjoch buzulu çevresinde bulunan ve yaklaşık 5.300 yıl önce ölen “Ötzi” ile aynı zaman diliminde, Pireneler’de de 2 bin metre üzerindeki insan etkinliğinde artış görüldüğü ifade ediliyor. Bu tür eşzamanlılıklar, Avrupa’daki yüksek dağ kuşaklarının benzer dönemlerde benzer kullanım stratejilerine sahne olup olmadığının tartışılmasına zemin hazırlıyor. Araştırma ekibine göre, bu paralelliklerin nedenlerini ayrıntılı biçimde açıklamak için yeni kazılara ve farklı disiplinlerden gelecek verilerin birleştirilmesine ihtiyaç var.
Kritik Bulgular
Aigüestortes i Estany de Sant Maurici Ulusal Parkı’nda 45 arkeolojik alandan alınan 124 karbon-14 tarihi, yüksek Pireneler için ilk kapsamlı ve açık erişimli mutlak kronolojik veri tabanını oluşturuyor.
Obagues de Ratera, Cova del Sardo ve Portarró kaya sığınakları, yaklaşık 10 bin ile 7.300 yıl öncesi arasına uzanan ve birçok arkeolojik dönemi kapsayan çok katmanlı insan kullanım dizileri sunuyor.
Portarró kaya sığınağında saptanan, kuru taş temel ve ahşapla inşa edilmiş yaklaşık 5 bin yıllık yapılar, araştırmacıların değerlendirmesine göre Pireneler için bilinen en eski taş mimari örnekleri arasında yer alıyor.
Veri tabanının istatistiksel analizi, özellikle Neolitik sonu, geç antik çağ ve erken Orta Çağ dönemlerinde 2 bin metre üzerindeki insan etkinliğinin belirgin biçimde yoğunlaştığına işaret ediyor.
Tarihsel Bağlam ve Geçmiş ile Bağlantılar
Aigüestortes i Estany de Sant Maurici Ulusal Parkı’nda yaklaşık 20 yıldır yürütülen yüzey araştırmaları ve kazılar, yüksek Pireneler’in arkeolojik potansiyeline dair önemli ipuçları sunmuştu. Ancak bu buluntular uzun süre dağınık tarihlendirmeler ve tekil alanlar üzerinden değerlendirildi. Yeni çalışmada bu veriler, 45 alandan elde edilen 124 radyokarbon tarihini içeren tek bir veri tabanında birleştirilerek, Holosen boyunca insan etkinliğini uzun erimli bir çizelge halinde izleme olanağı sağlayacak biçimde düzenlendi. [2][4] Bu kronolojik çerçeve, Avrupa’daki diğer dağ kuşaklarında, özellikle Alpler’deki yüksek rakımlı buluntularla karşılaştırma yapmaya da imkan tanıyor. Örneğin yaklaşık 5.300 yıl önce Tisenjoch buzulu çevresinde ölen Ötzi için önerilen tarih ile aynı dönemde Pireneler’de 2 bin metre üzeri alanlarda gözlenen insan etkinliği artışı, kıtanın farklı dağ sistemlerinde benzer zaman dilimlerinde izlenen hareketlilik modellerinin tartışılmasını mümkün kılıyor. Bu karşılaştırmalar, yüksek dağ bölgelerinin tarih boyunca geçilmesi zor engeller mi, yoksa düzenli kullanılan geçiş ve yaşam alanları mı olduğunu yeniden değerlendirme gündemine taşıyor. [1][3]
Arkeolog Notu
Yüksek Pireneler için hazırlanan bu kronolojik veri tabanı, dağ arkeolojisinde nadir görülen ölçekte bütünlüklü bir çerçeve sunuyor. Çoğu çalışmanın tek tek alanlara odaklandığı bir bağlamda, bu araştırma tarihlendirilmiş bulguları bir araya getirerek binlerce yıl boyunca süren kullanım örüntülerini ve yoğunluk değişimlerini sayısal olarak tartışmaya açıyor. Bu yaklaşım, yüksek rakımlı bölgelerin yalnızca zorunlu geçişler veya kısa süreli av sahaları olarak kullanıldığı yönündeki yaygın görüşü sorgulayan güçlü bir temel oluşturuyor. Buna karşılık, mevcut veri tabanının coğrafi ve kronolojik açıdan eşitsiz bir örnekleme üzerine kurulu olduğu, bazı dönem ve alanların daha yoğun araştırılmış olmasının gerçek kullanım yoğunluğunu bire bir yansıtmayabileceği de belirtiliyor. Önümüzdeki yıllarda yeni kazılar, farklı yüksek dağ alanlarından gelecek radyokarbon tarihlerinin bu çerçeveye eklenmesi ve paleoiklim verileriyle yapılacak karşılaştırmalar, hem Pireneler hem de diğer dağ kuşakları için ortaya konan bu ilk tabloyu daha ayrıntılı ve dengeli hale getirme potansiyeli taşıyor. [1][2]
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] Archaeologists Discover a 10,000-Year Human History Hidden in the Pyrenees. scitechdaily.com. Orijinal Kaynağa Git
[2] Radiocarbon dating confirms 10,000 years of continuous human occupation in the Pyrenees - Departament of Prehistory - UAB Barcelona. uab.cat. Orijinal Kaynağa Git
[3] A 10,000-Year Radiocarbon Record Shows the High Pyrenees Were Never Empty. anthropology.net. Orijinal Kaynağa Git
[4] Humans were already living high in the Pyrenees 10,000 years ago. earth.com. Orijinal Kaynağa Git