Arkeolojik Derin Analiz
Lima’nın güneyindeki çöl platosuna kazınmış Nazca çizgileri, yaklaşık bir asırdır hem havadan hem yerden yürütülen çalışmalarla belgeleniyor. Antik toplulukların, koyu renkli toprak ve çakılların üst tabakasını sıyırarak alttaki açık renkli kil ve kireç katmanını ortaya çıkarmasıyla oluşan bu figürler, ölçekleri nedeniyle ancak havadan tam olarak seçilebiliyor. Çizgiler; insanlar, hayvanlar, bitkiler ve çeşitli nesnelerin yanı sıra düz çizgiler, trapezler ve spiraller gibi geometrik şekilleri içeriyor. [1][2][3] Nazca çizgileri en az 450 kilometrekarelik bir alana yayılıyor ve bunların önemli bir bölümü Nazca kültürüne atfediliyor. Bazı figürlerin ise daha erken Parakas kültürüyle bağlantılı olabileceği belirtiliyor. Bu jeogliflerin sayısı ve çeşitliliği uzun süredir bilinse de ne amaçla yapıldıkları konusunda bugün de farklı yorumlar bir arada varlığını sürdürüyor. [2][3] Yamagata Üniversitesi Nazca Enstitüsü’nden Prof. Masato Sakai, ekibinin altı ay içinde 303 ek figüratif jeoglif belirlediğini aktarıyor. Bu sayı, 1940’lardan beri yer ve hava araştırmalarıyla belgelenmiş yaklaşık 430 figüratif çizime önemli bir artış getiriyor. Sakai, bu hızın temel nedeni olarak büyük hacimli görsel veriyi kısa sürede tarayabilen yapay zeka modellerini gösteriyor. [1][4][5] Ekip 2004’ten bu yana uydu, uçak ve drone görüntülerini kullanarak bölgede sistematik taramalar yürütüyor. 2018’de 27 kilometrekarelik bir alanda test edilen yapay zeka tabanlı yöntemler, dört yeni figürün belirlenmesini sağlamıştı. Benzer tekniklerin daha geniş Nazca bölgesine uygulanmasıyla yapay zeka 178 olası figürü işaret etti. Arazi çalışmaları bu önerilerin bir bölümünü doğruladı ve sahada bunlarla bağlantılı ek figürler de kayda geçti. Nihai teyidin her zaman araziye giden araştırmacılar tarafından yapıldığı vurgulanıyor. [1][4][5] Nazca çizgilerinin anlamına ilişkin tartışmalar, yeni keşiflerle birlikte tamamen ortadan kalkmış değil. 20. yüzyıl ortasında Paul Kosok ve Maria Reiche, çizgilerin bir tür astronomik takvim oluşturabileceğini öne sürmüştü; bu yorum güncel literatürde büyük ölçüde zayıflamış durumda. Günümüzde su kaynakları, törensel yürüyüş yolları ya da tanrılara yönelik ritüel pratikler gibi farklı açıklamalar gündemde tutuluyor. Yeni figürlerin konumları ve temaları ayrıntılı biçimde yayımlandıkça bu modellerin yeniden değerlendirilmesi bekleniyor. [1][6][2][3] Nazca örneği, arkeolojideki daha geniş bir dijital dönüşümün parçası olarak ele alınıyor. Son yıllarda araştırmacılar ölçüm şeritleri ve el çizimlerinden fotogrametri, uzaktan algılama ve makine öğrenmesi gibi yöntemlere geçiyor. Portekiz merkezli ERA Arqueologia ile yürütülen Odyssey projesinde, hava kaynaklı yükseklik verilerini kullanan algoritmaların tepe üzeri savunma yapıları gibi kalıntıları tespit etmeye yönelik olarak eğitildiği aktarılıyor. Bu sistemler, yalnızca tekil şekillere değil, yerleşimlerin nehir, yamaç ya da kıyı gibi çevresel unsurlarla ilişkisine de bakarak aday alanları daraltmaya çalışıyor. [1][4] Nazca Çölü’ndeki devasa ve açık seçik çizimlerin uzaktan algılama için görece elverişli olduğu, buna karşın bitki örtüsü altındaki kalıntılar gibi daha “gizli” arkeolojik izlerin belirlenmesinin daha karmaşık modeller gerektirdiği ifade ediliyor. Buna rağmen hem Nazca’daki hem Avrupa’daki çalışmalar, yapay zekanın geniş coğrafi alanlarda insan ekiplerinin dikkatini belirli odak noktalarına yönlendirmede giderek daha önemli bir rol oynayacağını düşündürüyor. [1][2][4]
Kritik Bulgular
Nazca Çölü’nde daha önce bilinen yaklaşık 430 figüratif jeoglife, yapay zeka destekli taramalarla 303 yeni figür eklendi ve repertuar önemli ölçüde genişledi. [1][5]
Yamagata Üniversitesi ekibi, uydu, uçak ve drone fotoğraflarından oluşan geniş bir veri setini işleyen yapay zeka modeliyle 178 olası figürü belirledi; bunların bir bölümü arazide doğrulanarak yeni jeogliflerin kayda geçmesine yol açtı. [1][4][5]
Nazca çizgilerinin en az 450 kilometrekarelik bir alana yayıldığı, figürlerin ise toprak yüzeyindeki koyu renkli 30–40 santimetrelik tabakanın sıyrılmasıyla alttaki açık renkli tabakanın ortaya çıkarılması yoluyla üretildiği aktarılıyor. [1][2][3]
Yeni keşifler, insanlar, hayvanlar, bitkiler ve araç gereçlerin yanı sıra geometrik desenleri içeren jeoglif repertuarının daha ayrıntılı biçimde belgelenmesini sağlıyor. [1][2][3]
Tarihsel Bağlam ve Geçmiş ile Bağlantılar
Nazca çizgileri, Peru’nun güney kıyı çöllerinde yer alan ve Nazca ile kısmen daha erken Parakas kültürlerine atfedilen dev ölçekli yer çizimleri olarak 20. yüzyılın başından bu yana araştırılıyor. 1930’lardan itibaren havacılığın gelişmesiyle birlikte bölge havadan fotoğraflanmaya başlandı ve figürlerin boyutları ile karmaşık geometrik örüntüler daha net biçimde anlaşıldı. [1][2][3] UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki bu alan, uzun yıllardır astronomik takvim, yön işaretleri ya da tören yolları gibi farklı yorumlarla gündemde. Güncel çalışmalar, çizgilerin önemli bir bölümünün hayvan ve bitki tasvirleri olduğunu, özellikle kuş figürlerinin öne çıktığını ve bunların iklim, su ve ritüel pratiklerle bağlantısının araştırılmaya devam ettiğini gösteriyor. Böylece Nazca çizgileri, yalnızca görsel etkisiyle değil, çöl peyzajı, çevresel koşullar ve inanç sistemleri arasındaki ilişkiyi incelemek için de temel bir çalışma alanı olarak değerlendiriliyor. [6][2][3]
Arkeolog Notu
Nazca Çölü’nde kısa sürede yüzlerce yeni figürün kayda geçirilmesi, bu arkeolojik peyzajın hala tam olarak belgelenmemiş olduğuna işaret ediyor. Aynı zamanda, geniş alanların tarandığı projelerde yapay zekanın, araştırmacı ekipleri rastgele tarama yapmak yerine belirli odak noktalarına yönlendiren bir filtre işlevi üstlenebileceğini gösteriyor. Sakai’nin nihai değerlendirmenin her zaman arazi çalışmasıyla yapıldığını vurgulaması, bu sistemlerin karar verici değil, aday üreten araçlar olarak kullanıldığını hatırlatıyor. [1][4][5] Yeni figürlerin dağılımı, ölçeği ve temaları bilimsel yayınlarda ayrıntılı biçimde paylaşıldıkça Nazca toplumunun ritüel pratikleri ve peyzajı kullanma biçimine dair modellerin yeniden ele alınması mümkün olacak. Ancak çizgilerin anlamı ve kullanım biçimi konusunda mevcut verilerle dahi farklı yorumların bir arada süreceği öngörülüyor. Bu nedenle, yapay zekanın sağladığı hız ve kapsam artışı, tartışmaları tek bir kesin sonuca indirgemekten çok, karşılaştırılabilir veri kümesinin büyümesi sayesinde daha katmanlı okumalar yapılmasına zemin hazırlayan bir adım olarak değerlendirilebilir. [1][6][2][3]
Kaynaklar ve İleri Okuma
[1] We could soon solve the world's biggest archaeological puzzle. sciencefocus.com. Orijinal Kaynağa Git
[2] Why the Nasca lines are among Peru's greatest mysteries. nationalgeographic.com. Orijinal Kaynağa Git
[3] Nazca Lines | History, Location, Lima, Spider, & Facts | Britannica. britannica.com. Orijinal Kaynağa Git
[4] AI and Nazca Desert: what it uncovered rewrites a century of research. futura-sciences.com. Orijinal Kaynağa Git
[5] AI uncovers hundreds of new Nazca geoglyphs in breakthrough discovery. san.com. Orijinal Kaynağa Git
[6] Scientists may have decoded the riddle of Peru's mysterious Nazca Lines | Daily Sabah. dailysabah.com. Orijinal Kaynağa Git